معرفی انواع اوراق در بازار سرمایه

امروزه بورس به عنوان یکی از پیشرفته ترین ابزار تکاملی سرمایه شناخته شده است و به عنوان جایگاهی برای تبدیل دارایی های واقعی به ثروت کاغذی به شمار می رود. چرا که در ازای دارایی های واقعی نظیر وجه نقد، آورده، غیر نقدی، اموال و غیره ورقه ای کاغذی به صاحبان این دارایی ها تحویل داده می شود، که این اوراق نشان دهنده «ثروت سهام» این افراد است.

اوراق بهادار انواع بسیاری دارند اما در ایران اوراق بهادار چندان متنوع نیستند. ازآنجاکه ابزار معاملاتی روز به روز پیشرفت های جدیدی دارد برنامه هایی برای توسعه انواع اوراق بهادار مورد معامله در بورس وجود دارد که انتظار می رود طی سال های آتی عملی گردند. در این مطلب ابتدا قصد داریم تعدادی از اوراق بهادار مورد معامله در بورس را معرفی کرده سپس به  تعدادی از اوراق بهادار مطرح و پرطرفدار را بپردازیم.

  • سهام عادی
  • سهام ممتاز
  • حق تقدم
  • سهام جایزه مشتقات (Derivatives)
  • اختیار معامله (Option)
  • قرارداد آتی (Future)
  • اوراق مشارکت

سهام عادی

رایج ترین اوراق بهادار در بازار ایران به شمار می رود. سهام عادی توسط شرکت ها منتشر می گردد و از ارزش اسمی برخوردار است (در کشور ایران 1000 ریال است). تعداد سهامی که از سوی یک شرکت منتشر می گردد برابر با سرمایه ثبت شده شرکت تقسیم بر ارزش اسمی 500 هزار سهم دارد. شرکت های پذیرفته شده در بورس از طریق عرضه اولیه، سهام خود را به فروش می رسانند. لازم به ذکر است که سرمایه شرکت با ارزش آن برابر نیست. سهام داران شرکت به نسبت تعداد سهام عادی خود مالک شرکت هستند بدین ترتیب اگر کسی 1 میلیون سهم از 10 میلیون سهم یک شرکت را داشته باشد مالک 10 درصد شرکت است. در کشور ایران براساس قانون بورس آن دارای محدودیت هایی در مورد سقف مالکیت شرکت توسط افراد حقیقی و حقوقی است.

از ویژگی های سهام عادی می توان به حق مالکلیت، مسئولیت محدود سهام داران، حق رأی و کنترل شرکت و حق تقدم در خرید سهام جدید اشاره کرد. در دیگر کشورهای جهان شرکت می تواند سهام عادی منتشر کند اما آن را به فروش نرساند. همچنین می تواند سهام خود را بازخرید نماید. از طرف دیگر رابطه مستقیمی بین تعداد سهام منتشر شده و سرمایه ثبت شده شرکت وجود ندارد که البته تمامی این موارد براساس قوانین ایران ممنوع است.

سهام ممتاز

این سهام نوعی سهم است که سود مشخصی دارد. برای نمونه سهام ممتازی که 10 درصد سود دارد و ارزش آن 1000ریال است در آخر سال مالی 100 ریال سود دریافت می نماید. همچنین سهام ممتاز در پرداخت سود نسبت به سهام عادی اولویت دارد و پس از پرداخت سود سهام ممتاز، سهام عادی سود دریافت می کنند. سهام ممتاز در مجمع عمومی شرکت معمولاً دارای حق رأی نیست.

حق تقدم

شرکت های بورسی قادرند به منظور توسعه فعالیت های خود سرمایه خویش را افزایش دهند این افزایش سرمایه به روش های متفاوتی قابل انجام است. یکی از این روش ها افزایش سرمایه از محل آورده نقدی است که با انتشار حق تقدم صورت می گیرد. در روش افزایش سرمایه از محل آورده نقدی شرکت به میزان درصد افزایش سرمایه، گواهینامه حق تقدم منتشر کرده و آن ها را به سهام داران خود عرضه می کند.

سهام جایزه

یکی دیگر از روش های افزایش سرمایه، انتشار سهام جایزه است. در این روش شرکت اندوخته نقدی خود طی سال های گذشته کسب کرده به سرمایه تبدیل می کند و بدین ترتیب نیازی نیست سهام داران مبلغی پرداخت نمایند.

صکوک

این اوراق، اوراق قرضه اسلامی است که طراحی آن بر اساس موازین شرعی صورت گرفته است. پرداخت بهره  این اوراق بر اساس اوراق قرضه غربی نیست. ناشران این اوراق یک گواهی به سرمایه گذاران می فروشند. پس از آن با قیمت مشخصی دوباره از خریداران اجاره می نماید. فروشنده این اوراق تعهد می کند که در تاریخ مشخصی اوراق را با قیمت مشخصی از خریداران بازخرید نماید. ناشر این اوراق باید ارتباط واضحی بین بازده و وجه نقد ناشی از فعالیت ها با دارایی خریداری شده ایجاد نماید در واقع بایستی تأمین مالی مبتنی بر دارایی مشهود باشد.

مشتقات (Derivatives)

این اوراق، اوراق بهاداری هستند که ارزش ذاتی ندارند و ارزش این اوراق براساس دارایی اصلی دیگر تعیین می شود. در واقع بر اساس یک دارایی اصلی اوراق بهاداری فرعی ایجاد می گردد. با وجود این‌که اوراق بهادار مشتقات دارای ارزش ذاتی نیستند اما همچون یک اوراق بهادار مستقل در بورس مورد معامله قرار می گیرند. ابزار مشتقه بسیار زیادی در بازارهای بین الملل موجود است ولی مهم ترین آن ها در ایران قرارداد آتی و اختیار معامله هستند.

قرار داد آتی (Future)

قرارداد آتی یکی از ابزار مشتقه است که کاربرد آن در بازار کالا، شاخص و ارز است. در قرارداد آتی طرفین معامله قرار می گذارند در زمان مشخصی به طور مثال سه ماه آینده و با قیمت مشخصی ابزار مورد معامله که شامل کالا یا ابزارهای مالی می شوند را معامله نمایند. برخلاف نوع دیگر مشتقه یعنی اختیار معامله، تعهدی وجود ندارد. این قراردادها معمولاً به تحویل فیزیکی کالا منجر نمی گردد و تسویه به صورت نقدی است.

اختیار معامله (option)

نوعی اوراق بهادار است که در بازار بورس ایران یافت نمی شود. اوراق اختیار معامله شامل دو نوع کلی است: اختیار خرید(Call) و اختیار فروش(Put). این قراردادها نوعی حق را شامل می شوند که می توان در صورت لزوم از آن ها استفاده کرد. خریدار در قرارداد اختیار خرید، حق خرید اوراق بهاداری را در زمان مشخصی می خرد، در اختیار فروش نیز به همین شکل است.

اوراق مشارکت

این روش برای تأمین مالی پروژه های شرکت به کار می رود. شرکت پس از تدوین برنامه و گرفتن مجوزهای لازم نسبت به انتشار و فروش اوراق مشارکت می نماید. این اوراق مانند سهام ممتاز نرخ سود اسمی دارند که در موعدهای مشخص به خریداران پرداخت می گردد. این اوراق دارای تاریخ سررسید هستند که در آن تاریخ مبلغ اولیه اوراق مشارکت یعنی مبلغ درج شده روی این اوراق به مالک آن پرداخت می گردد. برخی از اوراق مشارکت قابلیت تبدیل به سهم در تاریخ سررسید دارند. در کشورهای دیگر اوراق مشارکت به اوراق قرضه مشهور است و انواع متنوع تری دارد.