گواهی سپرده کالایی پسته چیست؟ + نحوه خرید گواهی سپرده پسته در بورس کالا
پسته، یکی از مهمترین محصولات کشاورزی و صادراتی ایران، حالا به یکی از گزینههای سرمایهگذاری در بورس کالای ایران تبدیل شده است. با گشایش نماد گواهی سپرده کالایی پسته از شهریور ۱۴۰۵، امکان سرمایهگذاری در این محصول بدون نیاز به خرید و نگهداری فیزیکی آن فراهم شده است. در این مقاله به بررسی نحوه خرید و عوامل موثر بر عرضه و تقاضای گواهی سپرده پسته میپردازیم.
گواهی سپرده کالایی پسته چیست؟
در ایران زعفران طلای سرخ است و پسته به طلای سبز شهرت دارد. پسته یکی از مهمترین محصولات باغی و اقلام صادرات غیرنفتی کشور است. ایران با بیش از ۶۰۰ هزار هکتار سطح زیرکشت، بزرگترین باغ پسته جهان را دارد و معمولاً رتبه دوم یا سوم تولید جهانی را در اختیار دارد. در حال حاضر، ایران پس از آمریکا رتبه دوم بزرگترین صادرکننده پسته در جهان است:

گواهی سپرده کالایی پسته، اوراق بهاداری است که مالکیت مقدار مشخصی پسته استاندارد نگهداریشده در انبارهای مورد تایید بورس کالای ایران را نشان میدهد. پشتوانه این گواهی، موجودی انبارهای مورد تایید بورس کالاست و دارندگان آن میتوانند گواهی را در بورس خرید و فروش کنند یا با رعایت ضوابط، محصول فیزیکی را از انبار تحویل بگیرند.
نماد معاملاتی این گواهی PistaCL است و معاملات آن از روز سهشنبه ۳ شهریور ۱۴۰۵ در بورس کالای ایران از سر گرفته شده است. گفتنی است این بازگشت پسته به بازار گواهی سپرده پس از وقفهای از مهرماه ۱۴۰۳ است و نخستین ورود پسته به بورس کالا محسوب نمیشود.
مشخصات گواهی سپرده پسته به شرح جدول زیر است:
| مشخصات | جزئیات |
| نماد معاملاتی | PistaCL |
| دارایی پایه | یک کیلوگرم پسته فندقی دهانبست (ناخندان)، سایز ۳۰ تا ۳۲ با عیار ۴۹/۵ تا ۵۰/۵ درصد |
| اندازه هر گواهی | معادل ۱ کیلوگرم پسته فندقی |
| واحد قیمت | ریال به ازای هر گواهی |
| حداقل خرید | ۱ گواهی، معادل ۱ کیلوگرم |
| سقف هر سفارش | ۱۰۰ گواهی، معادل ۱۰۰ کیلوگرم |
| دامنه نوسان | مثبت و منفی ۱۰ درصد قیمت پایانی روز قبل |
| حداقل تغییر قیمت | ۱۰ ریال |
| حداقل تحویل فیزیکی | ۲٬۰۶۵ گواهی (معادل ۲ هزار کیلوگرم کالا + ۰/۲ درصد تلورانس تحویل) |
| سایر ارقام قابل پذیرش | فندقی، احمدآقایی، اکبری، کلهقوچی و بادامی با ضرایب تبدیل مشخص |
| روزهای معاملاتی | شنبه تا پنجشنبه |
| ساعات معاملات | شنبه تا چهارشنبه ۱۲ تا ۱۸ و پنجشنبه ۱۲ تا ۱۵ (پیشگشایش ۱۱:۴۵ تا ۱۲) |
| شیوه معاملات | حراج تکقیمتی در گشایش و حراج پیوسته در ادامه |
| انبار مورد تایید | انبار شرکت بینالمللی گروه مانی آسیا در بناب آذربایجان شرقی با ظرفیت ۱۰۰ تن |
| سررسید | بدون سررسید مشخص؛ با الزام جایگزینی محصول سال قبل با محصول سال جدید از ۲۰ شهریور تا پایان آذر |
نحوه خرید گواهی سپرده پسته در بورس کالا
برای سرمایهگذاری در پسته، نیازی به خرید و نگهداری فیزیکی این محصول نیست. سرمایهگذاران باید ابتدا کد معاملاتی بازار مالی بورس کالا را دریافت کنند؛ کد بورسی سهام برای معامله در این بازار کافی نیست.
شما میتوانید از طریق کارگزاری فارابی جهت دریافت کد معاملاتی بازار مالی بورس کالا اقدام کرده و در سامانه معاملاتی کارگزاری فارابی خرید گواهی سپرده پسته و سایر گواهیهای سپرده را آغاز کنید:

لازم به ذکر است که علاوه بر پسته، انواع گواهیهای سپرده کالایی مانند گواهی سپرده شمش طلا، گواهی سپرده مس و گواهی سپرده نقره نیز در بورس کالا قابل معامله هستند. همچنین در صورت نیاز، دارنده گواهی میتواند آن را به کالای فیزیکی تبدیل کند.
نحوه تحویل فیزیکی پسته از بورس کالا
سرمایهگذاران علاوه بر خرید و فروش گواهی سپرده پسته، امکان تحویل فیزیکی این محصول را نیز دارند. با این حال، برخلاف حداقل خرید یک گواهی معادل یک کیلوگرم، حداقل مقدار لازم برای تحویل فیزیکی ۲ تن است که معادل ۲٬۰۶۵ گواهی سپرده پسته (با احتساب ضریب تبدیل و تلورانس تحویل) میشود. بنابراین تحویل فیزیکی بیشتر برای خریداران عمده، تولیدکنندگان و مصرفکنندگان صنعتی کاربرد دارد.
برای دریافت پسته از انبارهای مورد تایید بورس کالا، مراحل زیر باید طی شود:
۱. تامین حداقل گواهی مورد نیاز: خریدار باید حداقل ۲٬۰۶۵ گواهی سپرده پسته در اختیار داشته باشد.
۲. ثبت درخواست تحویل: پس از خرید گواهیها، درخواست تحویل فیزیکی از طریق کارگزاری ثبت و هماهنگیهای لازم برای دریافت کالا انجام میشود.
۳. تسویه هزینهها: متقاضی باید هزینههای انبارداری و سایر هزینههای مربوط را تسویه کند. پسته بهعنوان محصول کشاورزی از مالیات بر ارزش افزوده معاف است.
۴. هماهنگی با انبار: پس از تایید درخواست و تکمیل مدارک، زمان مراجعه و دریافت کالا از انبار مورد تایید بورس کالا مشخص میشود.
۵. دریافت فیزیکی پسته: در مرحله نهایی، پسته مطابق مشخصات استاندارد و مقدار گواهیهای ارائهشده به خریدار تحویل داده میشود. مسئولیت هماهنگی حمل و هزینههای مربوط نیز بر عهده خریدار خواهد بود.
تحویل پسته به انبار و از انبار بر اساس ضرایب تبدیل و به روش اولین ورود، اولین خروج (FIFO) انجام میشود.
هزینههای خرید و فروش گواهی سپرده پسته
خرید و فروش گواهی سپرده پسته برخلاف خرید فیزیکی، هزینه حمل و نگهداری سنگینی ندارد، اما شامل کارمزد معامله و هزینه انبارداری میشود. تا زمانی که گواهی فقط در بورس معامله میشود و درخواست تحویل فیزیکی داده نمیشود، از مالیات بر ارزش افزوده معاف است و فقط کارمزد و انبارداری پرداخت میشود.
| نوع هزینه | مبلغ یا نرخ | توضیح |
| کارمزد خرید و فروش | حدود ۰/۲۴ درصد ارزش معامله (هر طرف) | بهصورت خودکار از حساب معاملاتی کسر میشود |
| هزینه انبارداری روزانه | ۱٬۷۰۰ ریال به ازای هر گواهی (۱ کیلوگرم) | از روز معامله تا روز فروش یا تحویل، بر عهده خریدار است |
| هزینه ارزیابی و نمونهگیری | ۷۰ میلیون ریال تا سقف ۲۵ تن | هنگام تحویل کالا به انبار از سپردهگذار دریافت میشود |
| مالیات بر ارزش افزوده | معاف تا قبل از تحویل فیزیکی | معاملات در بورس تا قبل از تحویل، معاف از مالیات است |
| حمل و بارگیری | بر عهده خریدار | فقط در صورت درخواست تحویل فیزیکی از انبار |
مزایای سرمایهگذاری در گواهی سپرده پسته
گواهی سپرده پسته، امکان سرمایهگذاری در یکی از مهمترین محصولات کشاورزی و صادراتی ایران را برای سرمایهگذاران حقیقی و حقوقی فراهم میکند. مهمترین مزایای این ابزار عبارتاند از:
- سرمایهگذاری مستقیم در پسته: بهرهمندی از افزایش احتمالی قیمت پسته بدون خرید سهام شرکتهای تولیدکننده.
- امکان سرمایهگذاری با مبالغ کمتر: خرید پسته از طریق گواهیهای یککیلوگرمی.
- حذف نیاز به نگهداری فیزیکی: نگهداری کالا در انبارهای مورد تایید بورس کالا با مسئولیت انباردار.
- شفافیت معاملات: امکان مشاهده قیمت، حجم معاملات و عرضه و تقاضای گواهیها و کشف قیمت واقعی در بازاری شفاف.
- کاهش فشار فروش فصلی: باغدار میتواند محصول را در انبار نگهداری کند و بهجای فروش اجباری در فصل برداشت، بهتدریج و با قیمت مناسبتر بفروشد.
- امکان تأمین مالی: دارنده گواهی میتواند آن را نزد بانکها توثیق کند و تسهیلات دریافت کند.
- امکان تحویل فیزیکی: دریافت پسته از انبار در صورت رعایت حداقل مقدار و شرایط تحویل.
با وجود این مزایا، گواهی سپرده پسته بدون ریسک نیست. نوسانات بازار جهانی، تغییر نرخ ارز، محدودیت نقدشوندگی و هزینههای نگهداری و تحویل میتوانند بر بازده سرمایهگذار تاثیر بگذارند.
عوامل موثر بر عرضه و تقاضای پسته در جهان
برای تحلیل قیمت پسته، فقط تحلیل تکنیکال کافی نیست. پسته محصولی کاملاً وابسته به چرخه تولید کشاورزی و شرایط اقلیمی است و عوامل زیر نقش کلیدی در وضعیت عرضه و تقاضای آن دارند:
۱. شرایط اقلیمی و تولید داخلی
خشکسالی، دمای بالا، قطعی برق و کمبود آب از مهمترین عوامل کاهش تولید پسته ایران هستند. تولید پسته ایران در سال ۲۰۲۵/۲۰۲۴ حدود ۲۲۵ هزار تن برآورد شد، اما برای سال ۲۰۲۶ به دلیل خشکسالی و قطعی مکرر آبیاری، پیشبینی میشود تولید به ۱۱۸ هزار تن کاهش یابد. این کاهش شدید عرضه، فشار صعودی بر قیمتها وارد میکند.
۲. موجودی انبارهای داخلی و جهانی
موجودی پسته در انبارها معیار مهمی در تحلیل عرضه و تقاضاست. افزایش موجودی انبارها به دلیل اختلال در صادرات میتواند به کاهش قیمتها منجر شود، در حالی که کاهش موجودی همراه با تقاضای فیزیکی بالا سیگنال رشد قیمت است. در سال ۲۰۲۶، به دلیل موانع صادراتی، موجودی انبارهای ایران بهطور غیرمعمول افزایش یافته است.
۳. تقاضای جهانی و روندهای مصرف
تقاضای جهانی برای پسته، بهویژه مغز پسته، به دلیل روندهایی مانند «شکلات دبی» و گسترش کاربردهای مغز پسته در صنایع غذایی، قوی باقی مانده است. قیمت جهانی پسته از کمتر از ۷ دلار در هر کیلوگرم در سال ۲۰۲۳ به بیش از ۹ دلار در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته و پیشبینی میشود در سال ۲۰۲۶ از ۱۲/۵ دلار عبور کند.
۴. نرخ ارز و سیاستهای پولی
نرخ ارز یکی از تعیینکنندههای اصلی قیمت پسته در ایران است. همبستگی میان نوسانات قیمت دلار و قیمت پایه پسته در بورس کالا و بازارهای سنتی بسیار بالا است. افزایش نرخ ارز، قیمت پسته را بهعنوان یک کالای صادراتمحور بهطور مستقیم تحت تأثیر قرار میدهد.
وضعیت صادرات پسته ایران و جایگاه آن در جهان (بر اساس آمار ۲۰۲۵)
پسته نهتنها یک کالای مصرفی، بلکه یکی از مهمترین ابزارهای تجاری ایران در جهان است. بررسی آمارهای جهانی صادرات پسته در سال ۲۰۲۵، تصویر روشنی از جایگاه ایران و رقبای آن ارائه میدهد.
۱. رقابت نابرابر با آمریکا در سطح جهانی:
بر اساس آمار کشورهای صادرکننده در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده آمریکا با اختلاف فاحشی پیشتاز بازار جهانی است و ارزش صادرات آن از مرز ۲ میلیارد دلار عبور کرده است. پس از آمریکا، ایران با ارزش صادراتی در حدود ۳۵۰ میلیون دلار در جایگاه دوم قرار دارد. پس از این دو کشور، بلژیک (بهعنوان قطب بستهبندی و ترانزیت اروپا)، ترکیه و هنگکنگ قرار دارند. این آمار نشان میدهد که هرچند ایران همچنان دومین صادرکننده بزرگ جهان است، اما فاصله ارزشی بسیار زیادی با آمریکا دارد. بخشی از این شکاف به دلیل تحریمها، محدودیتهای بانکی و لجستیکی و همچنین نفوذ بالای آمریکا در بازارهای مصرفی اروپا و آسیای شرقی است.

۲. مقاصد صادراتی: وابستگی به دو بازار کلیدی
نمودار مقاصد صادراتی پسته ایران در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که بازار صادراتی ایران به شدت بر دو کشور متمرکز شده است: چین و ترکیه.
چین با واردات بیش از ۱۳۰ میلیون دلار، بزرگترین مقصد پسته ایرانی است. رشد مصرف مغزها و محصولات شکلاتی در چین، این کشور را به بازار حیاتی برای پسته ایران تبدیل کرده است.
ترکیه با واردات تقریبا همسطح چین (بیش از ۱۳۰ میلیون دلار)، دومین بازار بزرگ پسته ایران است. ترکیه بخشی از این پسته را مصرف داخلی میکند و بخشی را پس از فرآوری و بستهبندی، به بازارهای اروپایی و خاورمیانه صادر میکند.
هند با اختلاف قابل توجه، سومین مقصد صادراتی ایران است (حدود ۴۰ میلیون دلار). پس از این سه کشور، حجم صادرات ایران به کشورهایی مانند اردن، پاکستان، ایتالیا، عمان، آلمان، کویت و مالزی به شدت کاهش مییابد و به ارقامی زیر ۱۵ میلیون دلار میرسد.

۳. پیامدهای این ساختار برای سرمایهگذاران گواهی سپرده
این تمرکز بالای صادراتی (چین و ترکیه) نشاندهنده حساسیت بالای بازار پسته ایران به سیاستهای تجاری این دو کشور و نوسانات نرخ ارز است. از منظر سرمایهگذاری در گواهی سپرده کالایی پسته، این آمارها دو نکته کلیدی را روشن میکند:
ریسک تقاضای خارجی: هرگونه اختلال در صادرات به چین یا ترکیه میتواند منجر به سرریز محصول به بازار داخلی، افزایش موجودی انبارها و در نهایت کاهش قیمت گواهیهای سپرده شود.
فرصت آربیتراژ و کشف قیمت: با توجه به اینکه بخش عمدهای از پسته ایران صادر میشود، قیمت گواهی سپرده در بورس کالا (نماد PistaCL) به شدت تحت تأثیر قیمتهای جهانی و نرخ ارز آزاد خواهد بود.
ساعت معاملات گواهی سپرده پسته در بورس کالا
معاملات گواهی سپرده پسته در روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۱۲ تا ۱۸ و در روز پنجشنبه از ساعت ۱۲ تا ۱۵ به شیوه حراج پیوسته انجام میشود (پیشگشایش ۱۱:۴۵ تا ۱۲). در روزهای تعطیل رسمی بازاری برگزار نمیشود.
جمعبندی
گواهی سپرده کالایی پسته، راهی ساده و شفاف برای سرمایهگذاری در یکی از مهمترین محصولات کشاورزی و صادراتی ایران است؛ بدون دردسر حمل و نگهداری فیزیکی، با امکان خرید از یک کیلوگرم، کارمزد پایین و معافیت مالیاتی تا قبل از تحویل کالا. قیمت آن در نهایت از دو عامل اصلی اثر میپذیرد: قیمت جهانی پسته و نرخ ارز، اما در تابلو گواهی، عرضه و تقاضا و انتظارات بازار هم تعیینکننده است.