گواهی صرفه‌جویی انرژی برق چیست؟ سرمایه‌ گذاری آسان در برق

صنعت برق ایران در سال‌های اخیر با یکی از مهم‌ترین چالش‌های تاریخ خود مواجه شده است؛ ناترازی میان تولید و مصرف برق. رشد سریع مصرف در بخش‌های خانگی، صنعتی، کشاورزی و تجاری از یک سو و محدودیت در توسعه نیروگاه‌ها، شبکه انتقال و زیرساخت‌های برق از سوی دیگر، موجب شده است که با شروع فصل گرما و حتی در پاییز، خاموشی‌ها و محدودیت‌های برق به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های صنایع کشور تبدیل شود. در این میان بورس انرژی ایران با ایجاد راه‌کارهایی در خصوص تامین انرژی پاک و خصوصا برق، اقدام به راه‌اندازی بازار صرفه‌جویی انرژی برق کرد.

گواهی صرفه‌جویی انرژی برق چیست؟

در گذشته، راهکار اصلی برای پاسخ به افزایش مصرف، ساخت نیروگاه‌های جدید بود؛ اما امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، مدیریت مصرف و افزایش بهره‌وری انرژی به اندازه توسعه ظرفیت تولید اهمیت یافته است. ایران نیز در همین مسیر حرکت کرده و با ایجاد بازار بهینه‌سازی انرژی و محیط‌زیست در بورس انرژی، ابزارهای جدیدی مانند گواهی صرفه‌جویی انرژی برق و گواهی برق تجدیدپذیر (REC) را توسعه داده است.

این ابزارها علاوه بر کمک به پایداری شبکه برق، فرصت‌های اقتصادی جدیدی برای صنایع، سرمایه‌گذاران و شرکت‌های خدمات انرژی ایجاد کرده‌اند. از طرفی راه‌اندازی صندوق پروژه نیروگاه خورشیدی سولار نیز یکی از راه‌های تامین برق از منابع انرژی پاک است.

در حقیقت، گواهی صرفه‌جویی انرژی برق سندی رسمی و قابل معامله است که نشان می‌دهد مقدار مشخصی برق نسبت به یک خط مبنا، به‌صورت واقعی و قابل اندازه‌گیری صرفه‌جویی شده است.
برای صدور این گواهی، صرفه‌جویی باید:

• واقعی باشد
• قابل اندازه‌گیری باشد
• توسط نهادهای ذی‌صلاح راستی‌آزمایی شود
• مطابق دستورالعمل‌های وزارت نیرو تأیید شود

پس از صدور، این گواهی می‌تواند در بورس انرژی معامله شود یا برای تسویه بخشی از هزینه برق مورد استفاده قرار گیرد. در ادامه به بررسی انواع گواهی صرفه‌ جویی خواهیم پرداخت.

انواع گواهی صرفه‌جویی

گواهی عادی صرفه‌جویی

این گواهی مربوط به صرفه‌جویی‌های ایجاد شده در دوره غیر اوج مصرف است. این نوع گواهی قابلیت معامله در تابلوی سبز بورس انرژی را دارند و برای استفاده در کاهش هزینه‌های انرژی و پروژه‌های دائمی بهره‌وری مناسب هستند.

گواهی اوج

این گواهی مربوط به صرفه‌جویی در دوره اوج مصرف برق است. از آنجا که صرفه‌جویی در این دوره بیشترین تاثیر را بر کاهش فشار شبکه دارد، معمولاً ارزش اقتصادی بیشتری نسبت به گواهی عادی پیدا می‌کند.

گواهی برق تجدیدپذیر (REC)

یکی دیگر از ابزارهای مهم بازار برق، گواهی برق تجدیدپذیر REC است که نشان می‌دهد مقدار مشخصی برق از منابع تجدیدپذیر مانند خورشیدی یا بادی تولید شده است. برخلاف گواهی صرفه‌جویی که بر کاهش مصرف تمرکز دارد، REC نشان‌دهنده تولید برق پاک بوده و در بسیاری از موارد، تولیدکنندگان انرژی تجدیدپذیر به جای فروش مستقیم برق، این گواهی را دریافت و معامله می‌کنند.

تابلوی برق سبز و تابلوی برق آزاد

در بورس انرژی، دو بازار مهم برای خرید برق وجود دارد که تمامی گواهی‌های سپرده برق نیز در این بازارها معامله می‌شوند:

• تابلوی برق سبز
• تابلوی برق آزاد

در حال حاضر، این بازارها عمدتاً برای مشترکان صنعتی با قدرت قراردادی بیش از یک مگاوات طراحی شده‌اند و مصرف‌کنندگان عادی امکان خرید مستقیم از آن‌ها را ندارند. مهم‌ترین ویژگی این دو بازار، تضمین تأمین برق و کاهش ریسک خاموشی است. به همین دلیل، صنایع بزرگ در فصل تابستان برای جلوگیری از توقف تولید، از این بازارها استقبال می‌کنند. تابلوی برق سبز علاوه بر این مزیت، به صنایع کمک می‌کند الزامات قانونی مربوط به استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را نیز اجرا کنند.

تفاوت برق سبز، برق آزاد و برق تجدید پذیر چیست؟

با وجود اینکه این ابزارها در بورس انرژی حضور دارند، اما ماهیت متفاوتی دارند. به عبارت دیگر، برق سبز و برق آزاد، بازار خرید برق هستند و معمولاً معاملات آن‌ها کوتاه‌مدت (هفتگی یا ماهانه) انجام می‌شود. در مقابل، گواهی برق تجدیدپذیر یک ابزار مبتنی بر مالکیت ویژگی «پاک بودن» برق است و معمولاً قراردادهای بلندمدت‌تری دارد. همچنین مدل قیمت‌گذاری، عرضه و تقاضا در این بازار با برق سبز و برق آزاد متفاوت است؛ بنابراین افزایش قیمت برق سبز الزاماً به معنای افزایش ارزش REC نیست.

چگونه گواهی صرفه‌جویی ایجاد می‌شود؟

گواهی صرفه‌جویی انرژی برق زمانی ایجاد می‌شود که یک واحد صنعتی یا تجاری با اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی، مصرف برق خود را نسبت به یک خط مبنای مشخص کاهش دهد. این پروژه‌ها می‌توانند شامل تعویض موتورهای فرسوده با تجهیزات پربازده، نصب اینورتر (VFD)، بهینه‌سازی سیستم روشنایی، اصلاح کمپرسورها، مدیریت بار، اصلاح ضریب قدرت، اتوماسیون خطوط تولید یا استفاده از سامانه‌های هوشمند مدیریت انرژی باشند.
پس از اجرای پروژه، میزان کاهش مصرف برق اندازه‌گیری و توسط مراجع ذی‌صلاح راستی‌آزمایی می‌شود و در صورت تأیید، به همان میزان گواهی صرفه‌جویی انرژی صادر خواهد شد. این گواهی قابلیت معامله در بورس انرژی را دارد و همچنین می‌تواند برای کاهش بخشی از هزینه برق مصرف‌کننده مورد استفاده قرار گیرد و به همین دلیل، صرفه‌جویی در مصرف انرژی را از یک اقدام صرفاً فنی به یک دارایی اقتصادی تبدیل می‌کند.

ناترازی برق؛ چرا مدیریت مصرف اهمیت پیدا کرد؟

طی سال‌های اخیر، رشد مستمر مصرف برق در بخش‌های مختلف اقتصادی، در کنار محدودیت توسعه نیروگاه‌ها و شبکه انتقال، باعث شده است که صنعت برق ایران با پدیده ناترازی مواجه شود. نتیجه این وضعیت، اعمال برنامه‌های مدیریت بار، محدودیت تأمین برق صنایع و خاموشی در دوره‌های اوج مصرف است. در چنین شرایطی، هر کیلووات‌ساعت برقی که مصرف نشود، از نظر اقتصادی ارزشی معادل تولید همان میزان برق دارد؛ زیرا می‌تواند فشار وارد بر شبکه را کاهش داده و نیاز به سرمایه‌گذاری‌های سنگین برای احداث نیروگاه‌های جدید را به تعویق بیندازد.
از این جهت، سیاست‌گذار با ایجاد بازار گواهی‌های صرفه‌جویی انرژی تلاش کرده است تا کاهش مصرف برق را از یک اقدام صرفاً فنی به یک دارایی اقتصادی قابل معامله تبدیل کند و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بهره‌وری انرژی را برای صنایع جذاب‌تر سازد.

چرا زمان مصرف برق اهمیت دارد؟

در تعرفه برق صنعتی، تنها میزان مصرف برق تعیین‌کننده هزینه نهایی نیست، بلکه زمان مصرف نیز نقش بسیار مهمی در مبلغ قبض برق دارد. هزینه برق در ساعات کم‌باری کمترین مقدار، در ساعات میان‌باری نرخ عادی و در ساعات اوج مصرف بیشترین نرخ را دارد. بنابراین ممکن است دو کارخانه با میزان مصرف یکسان، قبض‌های کاملاً متفاوتی دریافت کنند؛ تنها به این دلیل که بخش عمده مصرف یکی از آن‌ها در ساعات اوج بار بوده است.
به همین دلیل، بسیاری از صنایع با جابه‌جایی بخشی از مصرف خود به ساعات کم‌باری، مدیریت بار و استفاده از گواهی‌های صرفه‌جویی اوج، می‌توانند هزینه انرژی خود را به میزان قابل توجهی کاهش دهند و در عین حال فشار کمتری بر شبکه برق کشور وارد کنند.

کدام صنایع بیشترین منفعت را از گواهی‌های انرژی می‌برند؟

اگرچه تمامی صنایع می‌توانند از اجرای پروژه‌های بهره‌وری انرژی منتفع شوند، اما ارزش اقتصادی گواهی‌های صرفه‌جویی برای همه یکسان نیست. صنایعی مانند فولاد، فلزات اساسی، آلومینیوم، فروآلیاژ، سیمان و پتروشیمی به دلیل مصرف بالای برق و حساسیت فرآیندهای تولید، بیشترین بهره را از این ابزارها می‌برند. در صنایع فولاد و فلزات اساسی، تجهیزات پرمصرفی مانند کوره‌های قوس الکتریکی و خطوط ذوب، هزینه برق را به یکی از مهم‌ترین اجزای بهای تمام‌شده تولید تبدیل کرده‌اند. در صنعت سیمان نیز علاوه بر مصرف بالای انرژی، محدودیت‌های تأمین برق در فصل تابستان می‌تواند تولید را تحت تأثیر قرار دهد. پتروشیمی‌ها نیز به دلیل مصرف بالای انرژی و حساسیت نسبت به توقف تولید، از جمله صنایعی هستند که مدیریت مصرف و استفاده از ابزارهای بازار برق برای آن‌ها اهمیت راهبردی دارد.

مزایا و چالش‌های گواهی صرفه جویی انرژی برق

گواهی صرفه‌جویی و در کل ابزارهای مالی نوین بورس انرژی دارای مزایا و چالش‌هایی است که باید آن‌ها را در نظر گرفت. از جمله مهم‌ترین‌ مزایا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش هزینه برق
• کاهش ریسک خاموشی
• افزایش بازده پروژه‌های بهره‌وری
• امکان معامله دارایی انرژی
• کمک به تحقق اهداف زیست‌محیطی و توسعه پایدار

با وجود مزایای فوق این بازار هنوز چالش‌هایی وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• آشنایی محدود صنایع با سازوکار معاملات
• نوپا بودن بازار گواهی‌ها
• پیچیدگی فرآیند اندازه‌گیری و راستی‌آزمایی صرفه‌جویی
• محدود بودن حجم معاملات در برخی ابزارها
• نیاز به توسعه زیرساخت‌های حقوقی و مالی
• آینده بازار انرژی ایران

تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که مدیریت مصرف، سریع‌ترین و اقتصادی‌ترین راه افزایش ظرفیت موثر شبکه برق است. با توسعه بورس انرژی، افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر و گسترش بازار گواهی‌های انرژی، انتظار می‌رود این ابزارها در سال‌های آینده به یکی از ارکان اصلی اقتصاد برق ایران تبدیل شوند. برای صنایع نیز، گواهی‌های صرفه‌جویی و گواهی‌های برق تجدیدپذیر تنها ابزارهای مالی نیستند؛ بلکه بخشی از استراتژی مدیریت ریسک، کاهش هزینه تولید، افزایش بهره‌وری و تضمین پایداری عملیات به شمار می‌روند.
گروه مالی فارابی با ایجاد و راه‌اندازی ابزارهای نوین مالی از جمله صندوق سرمایه‌گذاری سینرژی فارابی و صندوق پروژه نیروگاه خورشیدی سولار نقش ویژه‌ای در عمق‌دهی به ابزارهای مالی بورس انرژی داشته است.

سرمایه گذاری آسان و سودآور در بورس انرژی با صندوق سینرژی

صندوق قابل معامله (ETF) سینرژی فارابی با اختصاص دارایی تحت مدیریت (AUM) به انواع گواهی سپرده حامل‌های انرژی از جمله نفت خام، گاز، برق و خصوصا انواع گواهی صرفه‌جویی برق، سبدی ارزشمند از دارایی‌های مبتنی بر انرژی را در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌دهد.

جمع‌بندی

بازار گواهی‌های انرژی، فصل جدیدی در صنعت برق ایران گشوده است؛ فصلی که در آن «صرفه‌جویی» و «تولید برق پاک» به دارایی‌هایی ارزشمند و قابل معامله تبدیل شده‌اند. صنایعی که شناخت دقیق‌تری از ساختار تعرفه برق، ابزارهای بورس انرژی و فرصت‌های سرمایه‌گذاری در حوزه بهره‌وری داشته باشند، در سال‌های آینده مزیت رقابتی بیشتری کسب خواهند کرد.
در شرایطی که ناترازی برق به یکی از چالش‌های اصلی اقتصاد کشور تبدیل شده است، استفاده هوشمندانه از گواهی‌های صرفه‌جویی، برق سبز و گواهی‌های برق تجدیدپذیر می‌تواند هم به کاهش هزینه‌های صنایع کمک کند و هم نقش مؤثری در پایداری شبکه برق و توسعه اقتصاد کم‌کربن ایفا کند.