قرارداد سواپ (Swap) چیست؟ معرفی انواع قراردادهای سواپ

ابزارهای مالی با هدف تنوع‌بخشی و آسان شدن فرایندهای مالی و سرمایه‌گذاری طراحی می‌شوند. برخی از این ابزارها مانند ابزارهای مشتقه با وجود داشتن مزایای بسیار زیاد، از پیچیدگی‌های بالایی هم برخوردار هستند. قراردادهای سوآپ (Swap) نیز یکی از ابزارهای مالی پیچیده در دنیای سرمایه‌گذاری هستند.

قرارداد سوآپ (Swap)

سوآپ یا Swap قراردادی است بین دو طرف مبنی بر معاوضه بخشی از جریان‌های نقدی آینده و به عبارتی توافقی میان دو طرف برای مبادله دو نوع پرداخت متفاوت است. نخستین عملیات سوآپ در سال ۱۹۸۱ صورت گرفت و از نوع سوآپ ارزی بود.  این قرارداد میان شرکت IBM و بانک جهانی منعقد شد و طی این قرارداد، بانک جهانی متعهد شد بخشی از بدهی شرکت IBM را با فرانک سوئیس پرداخت کند و در طرف مقابل؛ شرکت IBM بخشی از بدهی دلاری بانک جهانی را بر عهده گرفت. 

انواع قراردادهای سوآپ

به طور کلی دو نوع قرارداد سوآپ وجود دارد که شامل سوآپ نرخ بهره و سوآپ ارزی می‌شود:

• سوآپ نرخ بهره

سوآپ نرخ بهره توافقی است که بین دو طرف برای تامین مالی بخشی از پرداخت‌‌های بهره‌ای طرف دیگر مبتنی بر مبلغ پایه مشخصی انجام می‌شود. در نظام‌های پولی که نرخ بهره ثابت و نرخ بهره شناور وجود دارد، معمولا سوآپ نرخ بهره انجام می‌شود. برای درک بهتر مکانیزم سوآپ نرخ بهره به مثال زیر توجه کنید:

فرض کنید دو شرکت A و ‌B هر دو وامی به ارزش ۱۰۰ میلیارد تومان دریافت کرده‌اند. شرکت A وام با نرخ بهره ثابت سالانه ۲۰ درصد گرفته و شرکت B وام با نرخ بهره سالانه ۱۸ درصد با شناوری مثبت و منفی ۲ درصد دریافت کرده است. در چنین شرایطی، صرف نظر از نرخ تورم هر دو شرکت به این نتیجه رسیده‌اند که وامی که دریافت کرده‌اند به صرفه نیست. بنابراین، با یکدیگر قرارداد سوآپ یا معاوضه نرخ بهره منعقد می‌کنند. در نتیجه، وام‌های یکدیگر را با هم معاوضه می‌کنند. هدف از انجام این کار پوشش ریسک نرخ بهره است. شرکت A که نرخ بهره شناور را دریافت می‌کند، ریسک بیشتری متحمل می‌شود، در صورتی که نرخ بهره کاهش پیدا کند و سرمایه گذاری در طلا را انتخاب کند، مزیت بیشتری دریافت کرده است.

• سوآپ ارزی

قرارداد سوآپ ارزی از دو پول خارجی و با بهره‌های متفاوت تشکیل شده است. به عبارت دیگر، سوآپ ارزی قراردادی است بین دو طرف که طی آن، پول (ارز) و بهره‌های مربوط به آن را در دو واحد پول متفاوت با هم مبادله می‌کنند. در حقیقت، دو طرف توافق می‌کنند امروز مقدار مشخصی از دو ارز را با هم عوض کنند و در آینده در تاریخ تعیین‌شده، همان مبلغ (به‌علاوه سود یا بهره) را دوباره به ارز اصلی برگردانند. نظام های ارزی نقش مهمی در قراردادهای سوآپ ارزی دارند. به مثال زیر توجه کنید:

فرض کنید شرکت تویوتا در ژاپن به ۱۰۰ میلیون دلار برای تولید و فروش خودروهای خود در بازار آمریکا نیاز دارد. سیتی بانک (Citi Bank) آمریکا نیز به ۱۰۰ میلیون ین ژاپن برای سرمایه‌گذاری در بورس توکیو نیاز دارد. هر دو شرکت به دلیل نوسانات نرخ ارز نمی‌خواهند که ریسک زیادی از این بابت متحمل شوند، بنابراین تصمیم می‌گیرند یک قرارداد سوآپ ارزی با هم به مدت ۵ سال امضا کنند. طی این قرارداد، سیتی‌بانک هر سال به تویوتا یک مقدار مشخص بهره بر اساس نرخ بهره شناور در بازار ژاپن (مثلاً نرخ بهره بانکی ژاپن) پرداخت می‌کند. تویوتا نیز هر سال به سیتی‌بانک یک مقدار مشخص بهره بر اساس نرخ بهره ثابت در بازار آمریکا پرداخت می‌کند. با انجام سوآپ ارزی، شرکت‌ها و بانک‌ها می‌توانند هزینه‌های مالی خود را کاهش دهند و از ریسک‌های اقتصادی و بازار ارز به خوبی محافظت کنند. همچنین، می‌توانند به منابع مالی ارزان‌تر دسترسی پیدا کنند. در مبحث سوآپ ارزی، آشنایی با نرخ ارز اسمی و نرخ ارز حقیقی می‌تواند به بهینه‌شدن سوآپ ارزی کمک کند.

مزایای قراردادهای سوآپ

همانطور که پیش‌تر اشاره شد هدف از انجام قراردادهای سوآپ، پوشش ریسک و تامین مالی با نرخ بهینه‌تر است. از جمله مهم‌ترین مزایای سوآپ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش ریسک مالی
• دسترسی به منابع مالی ارزان‌تر
• بهبود مدیریت نقدینگی و جریان وجوه
• انعطاف در ساختار مالی

با وجود مزایای فوق، قراردادهای سوآپ در دسته پرریسک‌ترین ابزارهای مالی قرار دارند.

ریسک های سوآپ

از جمله مهمترین ریسک‌ های سوآپ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ریسک اعتباری
• ریسک بازار
• ریسک نقدشوندگی
• ریسک عملیاتی

در فرایند سوآپ ارزی ممکن است قوانین کشورها با یکدیگر تفاوت داشته باشد و همین امر بر پیچیدگی قراردادهای سوآپ می‌افزاید.

جمع بندی

قراردادهای سوآپ می‌توانند به‌طور قابل توجهی به شرکت‌ها در مدیریت ریسک‌های مالی و دسترسی به منابع مالی ارزان‌تر کمک کنند. با این حال، پیچیدگی‌های زیادی دارند و استفاده از آن‌ها نیاز به تخصص و دقت در پیگیری شرایط بازار و قوانین کشورها دارد. شرکت‌ها باید مزایا و ریسک‌های این ابزارهای مالی را به‌طور کامل درک کرده و با دقت آن‌ها را به‌کار گیرند تا از فواید آن‌ها بهره‌برداری کنند.