نقدینگی و اثرات آن بر بازارهای مالی
پول و اهداف آن اصلیترین نقش را در شکلگیری بحرانهای اقتصادی در طول دهههای اخیر داشته است. پول ابزاری است برای مبادله کالاها و خدمات، تعیینکننده ارزش کالاها و خدمات و ذخیره ارزش برای انتقال قدرت خرید از زمان حال به زمان آینده! حالا تصور کنید اگر میلیونها اسکناس دلار، ریال، یورو و… بیش از حد یا کمتر از نیاز مردم، در اقتصاد وجود داشته باشد چه اتفاقی در اقتصاد یک کشور و حتی جهان رخ خواهد داد؟. در این مقاله به بررسی مفهوم نقدینگی، اجزای آن و اثرات آن بر بازارهای مالی و کالایی میپردازیم.
نقدینگی چیست؟
نقدینگی به معنی مقدار پول دست مردم در یک اقتصاد است. به عبارت دیگر، نقدینگی همان عرضه پول در اقتصاد است که بانک مرکزی حجم پول در اقتصاد را کنترل میکند و وظایفی چون چاپ و انتشار پول در یک کشور بر عهده بانک مرکزی است. نقدینگی و افزایش حجم آن در اقتصاد یکی از عوامل مهم افزایش نرخ تورم است. از سوی دیگر، کاهش عرضه پول در اقتصاد میتواند رکود را در پی داشته باشد. بنابراین، بانک مرکزی با اتخاذ سیاست های پولی علاوه بر کنترل نقدینگی بر نرخ تورم و نرخ بهره تاثیر میگذارد.
سیاست های پولی
سیاست های پولی ابزاری برای کنترل عرضه و تقاضای پول در بازار پول هستند. نرخ بهره در کنار عملیات بازار باز یا OMO مهمترین ابزارهای سیاست پولی هستند. به طور کلی ۲ نوع سیاست پولی برای مدیریت بازار پول وجود دارد:
-
سیاست پولی انقباضی
زمانی که نرخ تورم تحت تاثیر عوامل مختلف مانند فشار هزینه ناشی از افزایش قیمت سوخت، کسری بودجه، کرونا، تحریم و… افزایش پیدا میکند و به بالاتر از نرخ هدف میرسد، بانک مرکزی با اعمال سیاست انقباضی پولی سعی در کنترل حجم پول و تاثیرگذاری بر نرخ تورم میکند. به عبارت دیگر، بانک مرکزی با افزایش نرخ بهره، ارزش پول ملی را زیاد میکند و عرضه پول در اقتصاد کاهش پیدا میکند. در این شرایط نقدینگی نیز کاهش پیدا میکند و پول بیشتر در سپردههای بانکی و صندوق درآمد ثابت ذخیره میشود.
-
سیاست پولی انبساطی
زمانی که افزایش نرخ بهره و اتخاذ سیاست انقباضی باعث رکود در اقتصاد میشود و شاخص های اشتغال را تحت تاثیر قرار میدهد، بانک مرکزی سیاست پولی انبساطی را در دستور کار قرار میدهد. در سیاست پولی انبساطی، بانک مرکزی با افزایش عرضه پول و با تعیین نرخ تورم هدف، اقدام به کاهش نرخ بهره میکند تا اقتصاد دچار رکود نشود و نرخ بیکاری افزایش پیدا نکند. در حقیقت، سیاست پولی انبساطی هزینه فرصت استفاده از پول را برای سرمایهگذاری افزایش میدهد و بنگاهها با گرفتن تسهیلات ارزانتر میتوانند بیشتر سرمایهگذاری کنند و تولید را افزایش دهند.
سیاست های پولی انقباضی و انبساطی چگونه انجام میشود؟
سیاست پولی با همکاری بانک مرکزی و سایر بانکهای تجاری، تخصصی و سایر موسسات مالی و اعتباری در عملیاتی تحت عنوان عملیات بازار باز (OMO) انجام میشود. عملیات بازار باز به بیان ساده عبارت است از تامین نقدینگی مورد نیاز بانکهای تجاری توسط بانک مرکزی که طی آن بانک مرکزی با فروش اوراق درآمد ثابت به بانکهای تجاری نقدینگی مورد نیاز آنها را تامین کرده و سپس طی بازه زمانی مشخصی، اقدام به بازخرید اوراق میکند. برای درک بهتر این موضوع نگاهی به یک گزارش عملیات بازار باز در بانک مرکزی ایران میاندازیم:
عملیات بازار باز هر هفته انجام میشود و طی آن بانکها درخواست نقدینگی خود را به بانک مرکزی ارسال میکنند و بانک مرکزی بر اساس تحلیل وضعیت تورم با بخشی از این تقاضا موافقت میکند. هر چه میزان تامین نقدینگی و مدت زمان توافق بازخرید از سوی بانک مرکزی بیشتر باشد، سیاست پولی انبساطیتر است. عملیات بازار باز نقش مهمی در مدیریت بازار پول و کنترل نقدینگی دارد. با این وجود، نقدینگی اجزای مستقلی دارد که در ادامه به بررسی آنها خواهیم پرداخت.
ساختار نقدینگی
پول و شبه پول اجزای تشکیلدهنده نقدینگی هستند و با نماد M2 نمایش داده میشوند. در اقتصاد ایران پول و شبه پول بر اساس جدول زیر طبقهبندی میشوند:
| پول | شبه پول |
| اسکناس و مسکوکات در دست اشخاص | حسابهای قرضالحسنه پساندازی |
| سپردههای دیداری | انواع سپردههای مدتدار |
سپردههای دیداری همان سپردههای جاری هستند که امکان برداشت، واریز، پرداخت و… در سریعترین حالت ممکن دارند. نقدینگی دارای دو بخش بسیار تعیینکننده و اثرگذار است که شامل ضریب فزاینده نقدینگی و پایه پولی میشود.
پایه پولی یا پول پرقدرت بنیادیترین بخش از کل پول در یک اقتصاد است و همان پولی است که مستقیماً توسط بانک مرکزی ایجاد میشود. این متغیر بهعنوان موتور اولیه خلق پول در اقتصاد شناخته میشود و به پول در دست مردم و ذخایر بانکهای تجاری نزد بانک مرکزی تقسیم میشود.
ضریب فزاینده نقدینگی نشان میدهد هر واحد افزایش در پایه پولی (پول پرقدرت) چگونه میتواند به افزایشی چندبرابری در حجم نقدینگی کل اقتصاد منجر شود. به عبارت دیگر ضریب فزاینده نقدینگی شامل نسبت حجم پول به پایه پولی است و افزایش یا کاهش آن نقش مهمی در کنترل رشد نقدینگی و سیاست پولی دارد.
اثر نقدینگی بر بازارهای مالی
به طور کلی افزایش نقدینگی باعث گردش پول مازاد در بازارهای مالی میشود و با توجه به تاثیری که بر تورم میگذارد، معمولا سرمایه گذاری در طلا افزایش پیدا میکند. از سوی دیگر افزایش نقدینگی در میانمدت و با وقفه میتواند تقاضا برای سرمایه گذاری در بورس را هم افزایش دهد. همچنین، رشد نقدینگی تاثیر زیادی بر بازار مسکن دارد و در سالهای اخیر رشد نقدینگی با رشد قیمت مسکن رابطه مستقیمی داشته است.
نتیجه گیری
نقدینگی مجموع پول و شبهپول موجود در اقتصاد است و مستقیماً بر تورم، نرخ بهره و رفتار بازارهای مالی اثر میگذارد. افزایش نقدینگی معمولاً تورمزا است و سرمایهها را به سمت بازارهایی مانند طلا، مسکن و سپس بورس هدایت میکند. پایه پولی و ضریب فزاینده دو عامل اصلی تعیینکننده رشد نقدینگی هستند و هر تغییری در آنها میتواند حجم پول را چند برابر افزایش دهد. در نهایت، مدیریت نقدینگی از طریق سیاستهای پولی بانک مرکزی (افزایش یا کاهش نرخ بهره و عملیات بازار باز) نقش کلیدی در ثبات اقتصادی دارد و یکی از مهمترین شاخصها برای تحلیل آینده بازارهای مالی محسوب میشود.
